Chuyên mục sức khoẻ

HOẠI TỬ VÔ MẠCH CHỎM XƯƠNG ĐÙI KHỚP HÁNG

HOẠI TỬ VÔ MẠCH CHỎM XƯƠNG ĐÙI KHỚP HÁNG

Hoại tử vô trùng chỏm xương đùi khớp háng gây đau khi việc cung cấp máu cho xương bị gián đoạn. Các tế bào xương sẽ chết vì không đủ máu nuôi, cuối cùng dẫn đến phá hủy khớp háng và viêm khớp. Hoại tử vô mạch có thể xảy ra cho bất cứ xương nào nhưng hay gặp nhất là ở khớp háng. Hàng năm ở hoa kỳ có trên 20.000 người phải nhập viện điều trị hoại tử xương khớp háng. Trong nhiều trường hợp, bệnh nhân bị cả hai bên.

Giải phẫu

Khớp háng gồm một khối hình cầu  (chỏm  xương đùi) khớp với một hốc xương (ổ cối xương chậu). Chỏm xương đùi và ổ cối được bao phủ bởi một lớp sụn trơn, làm giảm ma  sát  của  khớp  và  giúp cho xương trượt lên nhau dễ dàng.

Nguyên nhân

Hoại tử xương xảy ra khi việc  cung  cấp  máu  cho đầu xương đùi bị gián đoạn. Không  được  nuôi dưỡng đầy đủ, đầu  xương  đùi  sẽ  chết  và  sập xuống dần. Kết quả là lớp sụn khớp bao phủ các xương của khớp cũng bị sập làm cho khớp trở nên mất tác dụng.

Các yếu tố nguy cơ

Mặc dù không phải bao giờ người ta cũng biết được các nguyên nhân làm mất cung cấp máu, có một số các yếu tố nguy cơ có thể làm cho dễ sinh bệnh:

  • Chấn thương. Trật khớp, gãy khớp, và các tổn thương khác có thể gây tổn thương cho các mạch máu và cản trở tuần hoàn của đầu xương đùi.
  • Nghiện rượu. Uống quá nhiều rượu, trên 400 ml mỗi tuần, gây lắng đọng mỡ trong thành mạch đưa đến nguy cơ hoại tử chỏm xương đùi.
  • Các thuốc corticosteroid. Có nhiều bệnh như hen suyễn, viêm khớp dạng thấp, và lupus ban đỏ hệ thống, được điều trị bằng các thuốc steroid. Mặc dù chưa biết được một cách chắc chắn vì sao các thuốc này lại đưa đến hoại tử xương, nghiên cứu cho thấy là có sự liên quan giữa các bệnh này với sử dụng steroid lâu dài. Có giả thuyết cho rằng các corticosteroid có thể gây ra tăng mỡ-máu làm giảm dòng máu và đưa đến hoại tử vô mạch.
  • Các bệnh nội khoa khác.  Hoại  tử  xương  gặp trong một số bệnh chẳng hạn như  bệnh  ở  người thợ lặn (bệnh khí nén), thiếu máu hồng cầu hình liềm, các bệnh tăng sinh các  tế  bào  tủy  xương, bệnh Gaucher (môt bệnh di truyến  do  nhiễm  sắc thể thường thể lép, lupus ban đỏ hệ thống, bệnh Crohn, thuyên tắc động mạch, bệnh  huyết  khối, viêm mạch máu, viêm tụy, đái tháo đường, HIV/ AIDS, ghép tạng và nhất là ghép thận. Xạ trị trong ung thư cũng làm cho xương bị yếu đi.

Bệnh phát

Hoại tử xương gặp ở mọi lứa tuổi nhưng hay gặp nhất là từ 40 đến 65 tuổi. Nam gặp nhiều hơn nữ.

Triệu chứng

Hoại tử xương diễn ra theo  các  giai  đoạn.  Đau khớp háng điển hình là triệu  chứng  đầu  tiên.  Có thể đau mơ hồ hay đau nhói ở háng, ở đùi hay ở vùng mông.

Nhiều bệnh nhân không  có  triệu  chứng  gì  trong các giai  đoạn  sớm.  Khi  tình  trạng  xấu  hơn,  bạn chỉ thấy đau bên khớp háng bị bệnh khi đứng dồn trọng lượng của cơ thể lên  háng  phía  bên  đó  và vận động khớp háng trở nên đau. Mặc dù tổn thương bệnh lý nằm ở phần đầu xương (chỏm xương đùi) nhưng các cơn đau thời kỳ đầu nhiều khi lại gặp ở khớp gối, đây là điều khiến cho việc chẩn đoán dễ bị nhầm lẫn và bỏ sót bệnh lý. Có giả thuyết cho rằng điều  này  là  do  khớp  gối nằm nông hơn khớp háng, nhánh thần kinh mặt trước khớp gối bao gồm  luôn  cả  nhánh  chi  phối cho khớp háng của các thần kinh hiển, đùi và mác chung. Khi chỏm xương đùi đã bị biến dạng nhiều thì cơn đau sẽ tập trung rõ ràng ở vùng khớp háng. Một số trường hợp bệnh nhân than đau vùng mông và có thể chẩn đoán nhầm với thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng. Vận động khớp háng sẽ bị hạn chế nhất là  động  tác  xoay  trong  và  xoay  ngoài.  Một số bệnh nhân than phiền không thể ngồi xổm hay ngồi xếp bằng. Nặng hơn nữa, bệnh  nhân  sẽ  có dáng đi chân cao chân thấp do chỏm bị biến dạng và khớp háng bị hư.

Bệnh tiến triển qua nhiều giai đoạn  từ  dăm  ba tháng đến trên một năm. Bệnh cần được chẩn đoán sớm vì một số nghiên cứu cho thấy điều trị sớm sẽ cho kết quả tốt hơn.

HOẠI TỬ VÔ MẠCH CHỎM XƯƠNG ĐÙI KHỚP HÁNG

Cũng nên biết là bệnh của khớp háng  có  thể  kết hợp với bệnh của các vùng khác như vai, đầu gối, bàn tay, bàn chân.  Một  số  bệnh  nhân  bị  hoại  tử vô mạch cả hai bên, thí dụ cả hai khớp háng hay cả hai đầu gối. Cho nên khi đau ở các vị trí không phải tại khớp háng thì cần phải tinh  tế  để  nhận định: là các triệu chứng “ăn  theo”  mà  cơ  chế  cụ thể chưa được biết, hay bệnh nhân thực sự có một bệnh nào đó kết hợp tại các vị trí đau ngoài khớp háng, thí dụ hoại tử vô  mạch  xương  khớp  gối, loãng xương…

Khám bác sĩ

Sau thảo luận các triệu chứng và bệnh sử của bạn, bác sĩ sẽ khám khớp háng của bạn để tìm xem các chuyển động đặc biệt nào gây đau cho bạn.

Đau tăng lên trong  một  số  động tác thụ động nào đó có thể là dấu hiệu của hoại tử xương:

  • Phạm vi vận động thụ động của háng bị hạn chế và đau, nhất là khi xoay trong
  • Hạn chế rõ rệt của động tác dạng thụ  động thường hay gặp
  • Cẳng chân để thẳng  nâng  lên  khi  bị  chống  cự gây đau trong đa số các trường hợp có triệu chứng.
  • Xoay trong hay xoay ngoài thụ động cẳng  chân duỗi thẳng gây đau, nhất là khi có viêm bao khớp- hoạt dịch hoạt động.

HOẠI TỬ VÔ MẠCH CHỎM XƯƠNG ĐÙI KHỚP HÁNG

(Trái) X-quang một khớp háng khỏe mạnh – giai đoạn I. (Phải) Trên phim X-quang này, hoại tử xương đã tiến triển làm sập chỏm xương đùi – giai đoạn IV.

Hình ảnh học

Các nghiệm pháp hình ảnh học giúp bác  sĩ  xác định chẩn đoán, bao gồm:

X-quang. Chụp các cấu trúc đặc, như xương. X-quang được dùng để xác định xem đầu xương đùi đã bị sập hay chưa và ở mức độ nào.

Cộng hưởng từ. Các tổn thương  sớm  có  thể chưa thấy trên X-quang nhưng có  thể  phát  hiện trên Cộng hưởng từ. Có thể đánh giá mức độ ảnh hưởng của xương do bệnh. Cho thấy hoại tử xương sớm đã gây ra các triệu chứng (thí dụ, đã có hoại tử xương phía đối diện hay chưa).

Điều trị

Mặc dù các lựa chọn điều  trị  không  phẫu  thuật hoặc sử dụng các nạng  có  thể  làm  giảm  đau  và làm chậm tiến triển của bệnh, các lựa chọn điều trị hiệu quả nhất vẫn là phẫu thuật. Các  bệnh  nhân hoại tử xương phát hiện ở các giai đoạn rất sớm (trước khi bị sập đầu xương) có  thể  điều  trị  tốt bằng các phương pháp bảo tồn.

HOẠI TỬ VÔ MẠCH CHỎM XƯƠNG ĐÙI KHỚP HÁNG

(Trái) Giải áp lõi chỏm xương. (Phải) Trên phim X-quang này, nhìn thấy các đường khoan nhỏ dùng để giải áp lõi.

Các điều trị nội khoa

Giúp giảm triệu chứng trong các giai đoạn sớm:

•        Các thuốc kháng viêm không steroid, như ibuprofen.

•        Các thuốc làm giảm xốp xương, như alendronate.

•        Các thuốc làm giảm cholesterol và mỡ-máu.

•        Các thuốc chống đông khi có rối loạn đông máu, như warfarin

•        Nghỉ ngơi. Giảm trọng lượng và căng thẳng tại các xương bị bệnh. Giảm các hoạt động thể lực hay dùng nạng trong dăm ba tháng.

•        Các bài tập để duy trì và cải thiện mức độ hoạt động của khớp.

Các điều trị ngoại khoa

Giải áp lõi chỏm xương

Khoan một lỗ rộng hay dăm  ba  lỗ  nhỏ  hơn  tại chỏm xương để giảm áp lực trong xương và tạo ra các kênh cho các mạch máu mới để nuôi các vùng tổn thương của háng.

Khi hoại tử xương khớp háng được chẩn đoán sớm, giải áp lõi thường có hiệu quả đề phòng sập đầu xương đùi và sự phát triển thành viêm khớp. Giải áp lõi thường kết hợp với ghép xương để giúp hồi phục xương khỏe mạnh và chống đỡ cho sụn của khớp háng. Xương ghép là một mô xương lành mạnh được ghép vào một nơi cần thiết của cơ thể. Nhiều lựa chọn ghép xương được sử dụng ngày nay. Kỹ thuật chuẩn là lấy xương từ một nơi khác của cơ thể bạn đem ghép vào một nơi khác của cơ thể, được gọi là ghép tự thân. Xương ghép có thể lấy từ người cho hay từ tử thi, lấy từ ngân hàng xương hay ở người vừa mất. Cũng đã có một số xương ghép tổng hợp  được dùng hiện nay.

HOẠI TỬ VÔ MẠCH CHỎM XƯƠNG ĐÙI KHỚP HÁNG

Thay khớp háng nhân tạo toàn phần trên bệnh nhân bị hoại tử chỏm xương đùi

Ghép xương mác có cuống mạch nuôi

Một lựa chọn khác là ghép xương mác  có  mạch máu. Lấy từ xương mác của bạn  cùng  với  động mạch và tĩnh mạch nuôi,  đưa  vào  một  lỗ  khoan qua cổ và chỏm xương, và các mạch máu được nối lại giúp lành vùng hoại tử xương.

Thay khớp háng toàn phần

Khi hoại tử xương đã tiến triển nặng làm sập đầu xương đùi, điều trị hiệu  quả  nhất  là  thay  khớp háng toàn phần với các khớp nhân tạo.

Thay khớp háng toàn phần  có  hiệu  quả  làm  hết đau và khôi phục được chức năng cho 90-95% số bệnh nhân. Đây được coi là một trong những phẫu Trong thay khớp háng toàn phần, cả đầu xương và ổ chảo được thay bằng một khớp nhân tạo.

Điều trị tái sinh

Lấy bỏ xương chết trong chỏm xương và ghép các tế bào gốc.

Phòng bệnh

  • Chừa rượu
  • Giữ cho cholesterol-máu thấp
  • Giám sát việc sử dụng các thuốc steroid

Các kết quả

Giải áp lõi giúp đề phòng hoại tử xương tiến triển thành viêm khớp nghiêm trọng và phải thay  khớp  trong  25%  đến  85% các trường hợp. Điều này tùy  thuộc  vào giai đoạn và kích thước của hoại tử xương ở thời điểm can thiệp.

Giải áp lõi đạt được các kết quả tốt nhất khi hoại tử xương được phát hiện ở các giai đoạn sớm, trước khi xương bị sập. Trong nhiều các trường hợp này, xương lành và được tưới máu trở lại sau giải áp lõi. Phải mất ít tháng để xương lành, và trong thời gian này, dụng  cụ  tập  đi  hay các nạng là cần thiết để  dự  phòng  các căng thẳng tác động lên nơi xương bị tổn thương.

Các bệnh nhân được  giải  áp  lõi  có  kết quả có thể đi đứng trở lại không cần sự hỗ trợ sau khoảng 3 tháng  và  hết  đau hoàn toàn.

Khi hoại tử xương được chẩn đoán sau khi đã có sập xương, việc giải áp lõi thường không đạt hiệu  quả.  Trong  tình  huống này, tốt nhất là thay khớp toàn phần, giúp hết đau và khôi phục chức năng cho 90% đến 95% số bệnh nhân.

--

(Nguồn: TS BS Tăng Hà Nam Anh - Tạp Chí Sống Khoẻ - Bệnh viện ĐH Y Dược TP.HCM)

Xem thêm các bài viết hữu ích khác tại đây

Đang xem: HOẠI TỬ VÔ MẠCH CHỎM XƯƠNG ĐÙI KHỚP HÁNG

0 sản phẩm
0₫
Xem chi tiết
0 sản phẩm
0₫
Đóng